Хөвсгөл далай руу аялсан тэмдэглэл

Монголдоо байхад Хөвсгөл далайг хэзээ нэг цагт үзчихнэ дээ гэж боддог байсан болохоос биш тийш аялах боломж гэнэт өмнө гараад ирэх юм гэж санасангүй. Наадмын дараах амралтаа яаж өнгөрүүлэх вэ гэж бодож байтал манай дүү Хөвсгөл явах санал гаргаад дуун дээр нь дэмжлээ.

Орхон гол

Дүү нар Өмнөговьд, би Улаанбаатарт байсан болохоор дундаа Хархоринд уулзлаа. Хоёр талаасаа оройдоо Хархорин орж хоноцгоогоод маргааш нь аялалаа албан ёсоор эхлэв. Хархорин сумын төв гэхэд нэлээд том, олон ч барилгатай юм. Нөгөө нийслэл Хархоринд шилжүүлэх ажил юу болсон бэ дэ ингэхэд. Улаанбаатараа аж үйлдвэрийн хотоор үлдээгээд, Хархоринд нийслэл, төр захиргааны байгууллага, сургууль соёл төвлөрдөг бол гоё л юм. Турк улсын Анкара, Стамбул хотууд шиг.

Эрдэнэ зуу

 Хархоринд үзэх газрууд гэвэл Хаадын Хөшөө, Толгойн боолт, Бэлэг хад, Эрдэнэ зуу юм. Эрдэнэ зууд 1997 онд ирж байхад хавар байсан болоод ч тэрүү их л бүүдгэр газар байсан санагддаг юм гэтэл энэ удаа ногоорсон сайхан газар байна. Хийдээр орж үзээд, зуугийн үүдэнд үндэсний хувцас өмсөж мөн бүргэдтэй зургаа авхуулж, түүгээр дэлгэсэн лангуунуудыг сонирхож, хэрэгтэй хэрэггүй чулуу цуглуулав. 

Булган уулынхаа бэлээс Цэцэрлэг хот

 Өдрийн унд ууж аваад Архангай руу хөдөллөө. Архангайн Цэцэрлэг, Тариат хүртэл сайхан засмал замаар давхисаар байгаад ордог юм байна. Говийн хүүхдүүд бид Хангайн сайхныг бахдан сайшааж, цонхоороо алмайрч харж явсаар төдхөн Цэцэрлэг хотод хүрчихсэн байв. Цэцэрлэг хотын хойно байрлах уул үнэхээр сайхан сүрлэг уул юм. Булган уул гэдэг гэсэн, цагаан сараар эрчүүд дээр нь гарч зул өргөж хонодог гэж манай дүү ярьсан.



Чулуутын гол

Чулуутын гол одоо тааралдах ёстой гээд явж байтал үерлэж байгаа нэг гол тааралдахаар нь Чулуутын гол мөн байна гээд бууж зураг даруулж энэ тэр сүйд болцгоов. Гэтэл харин цааш хэдхэн км явтал жинхэнэ сүртэй Чулуутын голтойгоо тааралддаг юм байгаа. Сүрдмээр огцом эрэгтэй бөгөөд тээр дор ууртайгаар үерлэн урсах Чулуутын гол аргагүй л сонин газар юм билээ.



Майхангаа барилаа

Биднийг Тариат сум хүрэхийн алдад харанхуй болж байсан тул хоноглохоор шийдэж, зайдуухан газар майханаа босгож, өдөр нутгийн залуусаас үнэтэйхэн авсан тарваганы боодгийг задлан, Өвөрхангайн айргаар даруулан орой барив. Хоргын тогооны хажууханд ирсэн гэдгээ мэдсэн тул маргааш биднийг сонирхолтой аялал хүлээж байгаа гэдэгт итгэн амарч авцгаалаа.

Хорго тогоо

Хөмрөөд тавьсан аяга шиг Хорго уулын бараа харагдахад сэтгэл үнэхээр догдоллоо. 7-8 мянга гаруй жилийн тэртээ дэлбэрсэн галт уулын хайлмаг урсаж лааван гол бий болгосон байх юм. Шатсан чулуу гэж хэлэхээр тэр хүрэн буржгар чулуу нь их хөнгөхөн байдаг юм билээ. 



Хоргын тогоо - Сөнөсөн галт уулын кратер

Хоргын тогоо аялагч, жуулчид ихтэй байлаа. Уулын өөд авирах замыг засаж янзалсан, дээхэн хэсэгтээ цементээр шат хүртэл хийжээ. Хоргын тогоог үзэхээр авирагчид дунд 2-3 настай балчираас эхлээд, 70-80 гарсан хөгшид хүртэл байгаа нь үнэхээр хүмүүсийн үзэхийг хүсдэг газар болох нь илт байна.

Ганц хүний агуй

 Хоргын тогооноос хөдлөөд явж байтал замд хэсэг машин зогсчихсон, хүмүүс нь нэг газар бөөгнөрөн тонгойж байхаар хэрэгт дурлан юу болоод байгааг бууж сонирхов. "Ганц хүний агуй" гэсэн пайз хатгасан тэр газар ёстой ганц л хүн багтаж орохоор нүх харагдав. Гэтэл хүмүүсийн ярьж байгаагаар тэр ганц хүний агуй руу даруй 15 хүн яваад орчихжээ. Амсар дээр нь хүлээж зогстол нээрээ л арван хэдэн хүн гараад ирсэн шүү. Дотроо маш том зайтай байсан юм билээ.

Тэрхийн цагаан нуур

Даваан дээр гарч ирээд бүгд "ТЭР ИХ ЦАГААН НУУР" юу вэ гэж дуу алдлаа. Тэр бол Тэрхийн цагаан нуур байлаа :)) Хоргын тогоо дэлбэрэхэд урссан лаав голын ургалыг боосноор Тэрхийн цагаан нуур тогтсон юм гэнэ билээ. Хүмүүс даваан дээр гарч ирээд "Тэр их цагаан нуур юу вэ" гэж дуу алдсаар байгаад Тэрхийн цагаан нуур гэдэг нэр авсан юм гэнэ билээ. Нуур ус үзээгүй бидний говийн хүүхдүүд Тэрхийн цагаан нуурыг хараад дуу алдаж байгаам чинь Хөвсгөл далайг хараад ухаан алдах юм байна л да хэмээн тоглоом хийж явцгаав.

Тэрхийн цагаан нуур

Тэрхийн цагаан нуурын ус ёроолынх нь чулууг тоолчихоор гайхалтай сайхан тунгалаг устай юм билээ. Бид нуурын эрэг дээр буудаллан нууранд орж шавайгаа ханатал усаар тоглосон. Бидний замд тааралдсан хамгийн эхний нуур болохоор үнэхээр гайхалтай сайхан байсан бөгөөд тэндээс явалгүй үлдчихмээр л санагдаж байлаа.

Тэрхийн цагаан нуураас хөдлөхдөө бид оройдоо Мөрөн ордоггүй юмаа гэхэд ядаж Шинэ Идэр сум ороод хононо гэж найдаж байлаа. Тариатаас цааш засмал зам ч дуусдаг юм байна, өндөр уул даваагаар өгсөж ч эхэлдэг юм байна. Хөвсгөлийн Жаргалант сум ортол 100 гаран км газрыг 5-6 цаг туулахад энэ янзаар мөддөө Хөвсгөл орохгүй нь сэтгэлээр унаж байлаа. Жаргалант орж хоноод маргааш нь эртлэн замдаа гарсан тулдаа оройдоо Мөрөн хотын барааг харсан. Шинэ Идэр сумаас Мөрөн хот орох зам бидний туулсан 2000 гаруй км замаас хамгийн сайхан байсан эргээд бодоход. Уул усны гайхамшиг үнэхээр тэнд л харагдсан да.



Мөрөн хот

Мөрөн хотод оройн 5-6 цагийн үед орж ирэв. Энэ өдөртөө далай орж хонох бодолтой байсан тул Мөрөнд удаан сааталгүй цааш далай руу явсан. Хатгал сум хүртэл 100 гаран км бөгөөд зассан замтай гэж сонсож байсан тул амархан давхиад хүрнэ гэж найдаж байлаа. Хурдан явах нь явсан гэхдээ явсан замдаа нүдэндээ итгэж чадахгүй л байлаа. Юу гэвэл Мөрөнгөөс Хатгал хүрэх зам зүгээр л хангайн "нүүрсний" зам болсон юм байна. Таван Толгой - Гашуунсухайтын нүүрсний замын дайтай л машин хөлхөлдөж тоос бужигнасан газар байна. Ядаж байхад замын ажил явагдаж байсан болохоор бүр ч их тоостой байсан биз. 

Хатгал оронгуутаа нутгийн дүнзэн байшин хөлслөн буудаллаж, сайхан хоол хийн, мөн нутгийн утсан болон дарсан загасаар зоог барьцгаав. Маргааш Хөвсгөл далай биднийг хүлээж байгаа!

Сүхбаатар онгоц

Хөвсгөл далайгаар Сүхбаатар онгоцоор аялах уу, моторт завь хөлсөлж аялах уу гэж хэсэг санал зөрөлдсөний эцэст завиар аялахаар боллоо. Тэр нь ч сайн боллоо, яагаад гэвэл завиар аялах нь илүү сайхан мэдрэмж төрүүлдэг юм билээ. Далайн усанд гараа дүрэн, усны дусал нүүрэн дээрээ мэдрэх шиг сайхан юм хаана байх вэ. Мөн нөгөө талын эрэг дээр гарч цаа буга болон согоо буга харсан. Цаа бугын эвэр нь үстэй, их эмзэг харагдах бөгөөд дөнгөж 3 настай гэх цаа бугын эвэр сүрлэг том болсон байгаа юм чинь нас биеэнд гүйцээд ирэхээрээ ямар болох нь ойлгомжтой биз дээ. Тусгайлан хашаа татаж үржүүлж байгаа буга согоо нь харин ихэмсэг амьтад байна билээ. Бас их ааш муутай гэсэн, хүн ойртвол хага цавчдаг гэсэн.

Хүслийн хад

Цаашаа үргэлжлүүлээд бид Хүслийн Хад гэдэг арал дээр очлоо. Яагаад хүслийн хад нэртэй болсон тухайд би мэдэхгүйэ. Бодвол хүмүүс тэнд хүслээ шивнээд тэр хүсэл нь биеэлдэг гэж итгэдэг болохоор л тийм нэртэй болсон байх. Би бол ямар нэгэн газарт очиж хүслээ шивнэлээ гээд хүний хүсэл биеэлчдэг гэж боддоггүй юм л да. Харин хүмүүс тэнд шивнэчихсэн болохоор миний хүсэл биеэлнэ гэж итгэдэг болохоор л хүсэл нь биеэлдэг байхгүй юу.

Хөвсгөл далай

Хүслийн хадан дээрээс Хөвсгөл далай газар -аа газар бишээ далай- далай тэнгэр нийлээд цэлийтэл цэнхэртэж харагдлаа.

Хөвсгөл далай



Өмнө нь энд тэндхийн олон далай тэнгис, нуур усыг харж явсан боловч Хөвсгөл далай ээж шиг ийм сайхан тунгалгийг нь үзсэнгүйэ. Далайн эрэг гүехэн газраараа цайвар цэнхэр, цайвар ногоон харагдах боловч далайн гол руугаа гүн цэнхэр өнгөтэй харагддаг юм билээ. Хамгийн гүндээ 260-аад метр гүн далай ээж маань бидний аялсан энэ хэсгээрээ хамгийн гүндээ 30-40м орчим байгаа гэсэн. Бидний хөлсөлж явсан завьний эзэн хөөрхөн ааштай нутгийн хүү бидэнд нэлээд гоё зүйлүүд ярьж өгсөн юм.

Сүхбаатар хөлөг онгоц

Монголдоо цорын ганц усан онгоц – Сүхбаатар. Хөвсгөлд л ирсэн хойно Монголынхоо ганц хөлөг онгоцон дээр гарч үзэлгүй буцвал алдас болно гээд эрэг дээр эргэж ирэхийг нь хүлээлээ. Сүхбаатар онгоц хэдэн удаа аялал хийж зорчигчдыг Хүслийн хад хүртэл аваачаад буцаж ирдэг юм билээ. Гэхдээ Хүслийн хадан дээр зогсолт хийдэггүй гэсэн шүү. Хүн ихтэй, байнга л багтаамжаасаа илүү үйлчилж байдаг гэхийг бодоход эрэлт ихтэй байдаг нь тодорхой.

Ингээд бид Мөрөн хот руу буцаж, тэндээ хоноглоод маргааш нь аажуухан хөлгийн жолоог нутгийн зүг залсан даа. Буцахдаа бид ирсэн замаараа явсангүй харин Өгийн нуур орохоор төлөвлөж байсан тул Рашаант сумаар дайрч гарах маршрутаар явсан. Хануйн гол үерлэсэн байсан тул хөвдөг гүүрээр гол гатлав.  Буцах зам яагаад ч юм очих замаас хурдан байв.



Хамрын даваан дээр гүзээлзгэнэ түүв







Буцах замдаа Хамрын даваа гэдэг даваагаар давахдаа нутгийн хүмүүсийн зөвлөсөн дагуу мод руу орж гүзээлзгэнэ түүхээр шийдэв. Хэдийгээр гүзээлзгэнэ маш ховор, олдсон ч жижигхэн байсан гэлээ өөрийн гараар түүж байгаа, байгалаас түүж байгаа гэдэг утгаараа амттай гэдэг нь жигтэйхэн. Бид хэд хэрэндээ л хөөрхөн баярлаталаа тэнд гүзээлзгэнэ түүсэн. Харин нөгөө тал руу Хамрын даваагаа уруудаад явж байтал хүмүүс гүзээлзгэнэ түүгээд вариний шилэнд хийгээд зарж байсан шүү кк.

Өгийн нуур

 Өгий нууранд шөнөдөө хүрч хонож арай амжсангүй. Угаасаа бид харанхуйд явах нээх сонирхол байгаагүй тул харанхуй болонгуут л майхнаа бариад унтаад өгч байсан юм. Маргааш нь замд ус бороо элбэгтэй байсан ч саадгүй яваад Өгийн нуур орлоо. Өгийн нууранд загас барина гэж их хөөрцөглөсөн хүмүүс бууцгаав.

Манай дүүгийн барьсан загас

Нуурын эрэг дээр амьдрах загасчин өвгөнөөс эхлээд хэдэн загас худалдаж аваад загасны шөл чанаж иддэг хүмүүс болцгоов. Хамгийн инээдтэй нь загасны мэдлэг муу болохоор шөлөө буцалгасаар байгаад загасны мах нь юу ч үгүй үйрээд алга болчихсон. Тэхдээ л хээрийн хоол амттай л байдаг шүү дээ. Загасны шөлний паянгийн дараа харин эрчүүд нь загас барихаар явцгаасан. Тэд нар загасчин өвгөний завийг хөлслөн, загасных нь уургийг хэрэглээд хэдэн загас барьж ирсэн шүү.







Америкт суугаа эгчдээ бичсэн захидал -2

Сайн байна уу?  Алс холын Америк оронд суугаа эгчдээ энэ захиа унших өдрийн мэнд хүргэе!.

Хилийн чанадаас эрдэм ном өвөрлөн ирж эх нутагтаа ажиллаж эхэлсэнээс хойш даруй 3 жил өнгөрчээ. Анх танд энэ захиаг бичиж байхад Монголдоо ирээд эхний өвлөө л өнгөрөөж байлаа. Өөдрөг сэтгэлтэй, шинэлэг соргог байжээ. 3 жил болоод ирэхэд л "соёлын шок" гэдэг зүйлээсээ гарч эхэлдэг юм байна. Одоо би хүмүүстэй яриад суухад харь гаригаас ирсэн юм шиг санагдахаа больсон шүү ккк.

Таны Монгол оронд бороотой хуртай, сонгуультай сонинтой, медальтай баяртай дэлгэр сайхан зун болж байна. Хүн төрөлхтний олимпийн их наадмаас мөнгө, хүрэл медаль авахын зэрэгцээ экс ерөнхийлөгчөө шүүхээр орж ял сонсохыг харлаа. Шинэхэн сонгогдсон УИХ маань цэгцэндээ орох гэж ядаж, улс төр тогтворгүй л байх шиг байна. Гэхдээ би ямар улс төр, эдийн засгийн гайхалтай мэдлэгтэй биш, эдгээрийг хойш нь тавиад мэддэг чаддаг зүйлийнхээ тухай бичиж өгье.

Хэд хоногийн өмнө "Эх орондоо эргэж ирцгээе" гэсэн видео олж үзсэн юм. Тэгээд өөрийнхөө тухай бодлоо л доо. Би яагаад эргэж ирсэн бэ, надад юу нөлөөлсөн юм бол, энэ хүмүүст юу нөлөөлөх бол гээл... Бодоод байхад би бол угаасаа буцаж ирэх нь төрөхөөсөө л тодорхой байсан aжээ. Яагаад гэвэл би их нутаг амьтай хүн байгаа юм. Нэг ах маань намайг жоохон байхад хэлж байсан үг санаанаас ер гардаггүй юм. "Миний дүү нутгаа санаж санагалзаж, нутагтаа тэмүүлж явдаг болохоор нутаг чинь чамайг түшээд чи сайн явах болноо" гэж хэлж байсан юм. Нээрээ эргээд бодоход харийн нутагт өнгөрүүлсэн хэдэн жилд нутаг минь намайг түшиж явсан байх. 

Намайг сурахаар явдаг жил манай нутагт асар том, Эрдэнэтээс ч том зэсийн орд илэрч гээл яриа сонсогдлоо. Тэгж л анх Оюу Толгой гэдэг нэрийг сонсож байлаа. Түүнээс хойш 9 жил сурахдаа төгсөөд юу хийх вэ гэдэг асуултанд ганц л хариулттай байсан. Энэ нь төгсөөд Монголдоо ирж, Говьдоо ирж нөгөө алдарт уул уурхайн компанид ажиллах гэсэн ганц зорилготой болсон. Эргэж ирсээр удалгүй хүссэндээ хүрч энэ төслийн бүтээн байгуулалтанд гар бие оролцох хүндэт завшаан тохиодог юм байна.

Саяхан компанийхаа VP-тай урт замд унаа нийлсэн юм. Тэр хүн миний тухай асууж мэдэж аваад дараа нь надаас асууж байна л да. "Чиний явсан, сурсаныг сонсоход чамд гадаадад илүү их боломж байсан юм бишүү, чи яагаад тэр замыг сонгосонгүй вэ" гэж. Гайхасхийгээд би түүнд ингэж хариулсан "Тийм боломж байсан. Над шиг адилхан гадаадад сурсан өчнөөн олон хүн ч тэр боломжийг сонгоод гадаадад үлдсэн. Харин миний хувьд эргэж ирсэн нь яагаад гэвэл Монголд яг одоо юм хийгдэж байна, бүтээн байгуулалт бий болж, улс орон өөрчлөгдөж байна. Би энэ бүх зүйлд оролцохыг хүсч байна. Үүний нэг хэсэг болмоор байна."

Яагаад яг одоо Монголдоо ирж болохгүй байгаа шалтгааныг ихэнхи хүмүүс нөхцөл байдал бүрдээгүй байна гэж хэлдэг... Хөгжилтэй орнуудад сурч боловсорсон залуус маань уг нь эх орондоо ирээд тэр нөхцөл байдлыг бүрдүүлмээр байгаа юм. Бид өөрсдөө бий болгоё, өөрсдөө түүнийг бүтээе гэж яагаад бодож болдогггүйг би ойлгохгүй байдаг юм. Монголд тэгвэл та нарын "эргэж ирэхийг хүсэх" тэр сайхан нөхцөл байдлыг бүрдүүлэхийн төлөө хэн ажиллах вэ? Тухайн үедээ гадаад явж чадаагүй, одоо болтол гадагшаа хаа ч хамаагүй явж, юу ч хамаагүй хийх юмсан гэж бодох бидний үеийн залуус уу, хуучин нийгэмдээ хуучин үзэл бодолдоо баригдсаар үлдсэн хэдэн хөгшид үү, магадгүй бидний хойч үе дүү нар минь юм болуу? Бидний хойч үе дүү нар маань л тэр сайхан нөхцөл байдал, орчин нийгмийг бий болгож магадгүй юм. Гэтэл тэр үед та буцаж ирээд эх орныхоо эзэн нь болж чадах уу? Танаас дүү нар чинь та тэр үед хаана, юу хийж явсан юм бэ гэж асуувал юу гэж хариулах вэ? Ид сайхан залуу халуун насан дээрээ өөрөө гар бие оролцож, хийж бүтээлцэж чадаагүй тэр зүйлээр та бахархаж чадах уу?

Манай VP надаас бас "Нутагтаа эргэж ирээд төрсөн хамгийн сайхан мэдрэмж юу байсан бэ" гэж асуусан. Мэдээж гэр бүл, аав ээжтэйгээ уулздаг сайхан мэдрэмжээс илүүтэй хамгийн сайхан мэдрэмж гэвэл "нэг тийм" эрх чөлөөний мэдрэмж юм. Би яг тэр мэдрэмжийг үгээр илэрхийлж чадахгүй байна л да. Эрх чөлөөний орон Америкт байдаг шиг эрх чөлөө биш юм шүү. Харийн оронд байхад юу ч хийх чөлөөтэй сайхан байдаг ч гэлээ нэг л юм сэтгэл хүлээд байдаг шүү дээ. Нэг л цээж дүүрэн амьсгаа авч чадахгүй ч байгаа юм шиг. Нэг юм цаанаа л хүлээтэй... Магадгүй бид чинь сэтгэл зүрхээрээ эх орноосоо уяатай байдаг болохоор тэгдэг байх. Ясаа нутагтаа тавина гэдэг үг чухам эндээс л гарсан байх.

Тэгвэл яагаад эх оронтойгоо сэтгэлээрээ уяатай байдаг вэ? "Чи хэн бэ" гэдэг асуултанд бид нэрээ хэлж хариулах ч гэлээ нэр маань дан ганцаараа бидний тухай юуг ч хэлж өгдөггүй шүү дээ. Тиймээс л бид "Би Монгол", "Би Өмнөговийнх" гэх мэт өөрийгөө тодотгож бусдад танилцуулдаг. Хүний нэр, нас тэр хүний тухай их юм хэлж өгөхгүй ч гэлээ гарал үүсэл нь ихийг өгүүлдэг биз дээ? Өөр орны иргэншилд шилжсэн байсан ч л өөрийн өвөг дээдсийн гарал үүслийг хэлдэг шүү дээ. Юу хэлэх гээд байган бэ гэвэл ерөөсөө л би гэдэг чинь Монгол юм байна, Монгол байхгүй бол би гэдэг хүн энэ дүрээр, энэ биеэр, энэ үзэл бодлоор энд заларч байхгүйн байна шүү дэ. Харин эх орон биднийг харж үздэг гэдэгт би итгэдэг. Анх явахдаа жижигхэн уутанд говийнхоо элсийг хийж оёод авч явж байлаа. Өвдсөн үедээ, гэрээ санасан үедээ гаргаж дэрлэж унтдаг байсан. Элстэй уут минь байнга хүйтэн байдаг байсан нь нутгийг минь улам ч их санагдуулдаг байсан. Түүнийг би 9 жил биедээ авч явж байгаад эргэж нутагтаа авчирсан. Одоо тэр элс халуун байдаг болсон.

Би сүүлийн 2 жил хөдөө ажиллаж байгаа болохоор хотын амьдралаас төсөөрсөн байх л да. За тэгээд анхнаасаа ч ямар хотын хүн байсан биш дэ, нэг л дасч өгөхгүй байсан юм. Харин хааяадаа хот орохдоо баяртай байдаг шүү. Улаанбаатар хот зундаа их гоё өнгөлөг болдог. Бороо ороод, өөрийгөө угааж өнгөө засаад, цэцэг цэврүү шиг охид хүүхнүүд хотын гудамжийг чимээд... Монголын залуус ч гэсэн дутахааргүй дээ. 

Тэгвэл хүмүүсийн гомдоллоод байдаг амьдрал чиний хаагуур өнгөрөөд байна гэж асууж магадгүй юм. Замын түгжрэл нэг бол надад тааралддаггүй байх, нэг бол би түүнийг тоодоггүй байх. Хүн юмыг яаж харна тэр чухал гэдэг дээ. Би бол өөдрөг үзэлтэй, өнгөтөөр хардаг хүн болохоор танд муухай зүйлийн талаар бичихгүй байгаа хэрэг. Өөрийнхөө өнгөт ертөнцийг бүтээгээд, өөр шигээ өнгөт ертөнцтэй хүмүүстэй нийлээд явахад тэр өнгөт бөмбөлөг маань томорсоор байгаад Монгол орныг маань хучаад авна даа.

Оюутан байхдаа гадаадад сурч, амьдарч байгаа хүмүүс 5 жилийн дараа биш юмаа гэхэд 10 жилийн дараа Монгол руугаа буцах хандлага бий болно гэдэгт итгэдэг байж билээ. Тэгээд бүгдээрээ буцаж ирээд улс орон маань сайхан хөгжиж дэвшинэ, сайн сайхнаар өөрчлөгдөнө гэж боддог байсан. Тэнгэр заяатай юм чинь Монгол улс минь хөгжинө л дөө. Харин хөгжилд хэн оролцох вэ гэдэг л одоо цаг үед тодорхой болох байх.  

Эцэст нь хэлэхэд би хүмүүсийг эргэж ир гэж дарамт учруулах гээгүйэ. Өнөөгийн ардчилсан нийгэмд хүний хаана ажиллаж, амьдрах нь дурын хэрэг шүү дээ. Хэзээ ч эргэж ирсэн эх орон тань хүлээгээд л авна да.

------

Газрын гадаргуугаас доош 1300метрийн гүнд

БОРОО-гийн Газрын гүн рүү аялсан тэмдэглэлийг уншаад үүнийг бичихээр шийдэв. Ухаандаа л би арай илүү гүнрүү аялсан гэж бардамнаж байгаа юм байхдаа ккк.

----
Оюу Толгойн бүлэг ордуудын нэг болох Хойд Хюго ордыг далд уурхайн блокчлон олборлох аргаар ашиглах юм. Монголын хамгийн гүн нэвтрэлтийг хийсэн энэхүү хайгуулын босоо ам нь 1385м гүнд хүрсэн байдаг юм байна. Бид хөндлөн нэвтрэлт хийж эхлээд буй 1300м гүн хүртэл аялсан. Блокчлон олборлох арга гэдэг нь газрын гүнд асар том хонгилийн сүлжээ бий болгон хүдрийн биетийг блок блокоор нь тэслэн буулгаж олборлолт хийхийг хэлнэ. Яг энэ газар дор Улаанбаатар хотын нийт автозамын сүлжээнээс ч илүү урт хонгилийн сүлжээг бий болгоно гэж бодохоор л төсөөлөгдөх ч үгүй юм.

 Далд уурхайд зочлохын тулд аюулгүй ажиллагааны 1-2 цагийн сургалтанд сууна, аюулгүйн ажиллагааны өвч бүрэн хувцас хэрэглэлээр тоноглоно. Доошоо буух лифтэнд суухын өмнө сэтгэл догдлон зогсож байгаа нь энэ.

Уурхайн ажилчны өвч бүрэн хувцас нэг иймэрхүү байх ёстой. Бараг 20-30кг байдаг гэсэн байхаа. Гэхдээ бид нар зочид болохоор ямар азаар ийм юм өмссөнгүй вэ. Би бол тав алхахгүй хувцсандаа дарагдаж унах байсан биз кк.

 Биднийг 1км 300м -н гүнд авч одох хөнөг харагдаж байна. Энэ хөнөг нь 7-9м/с хурдтайгаар аялдаг гэсэн. Мэдээж ачаандаа болон хүндээ тааруулж хурдаа тохируулна.

Газрын гүнд буугаад түнэр харанхуй руу аялалаа эхэллээ дээ. Анхны мэдрэмж гэвэл нэг тийм бөгчим давчуу санагдаж байсан. Хүнд хувцас өмссөн болохоор халууцаад хөлөрч эхэлсэн яг л саунд байгаам шиг. Ямар ч анир чимээгүй юм шиг хэрнээ асар том агааржуулагч хоолойн чимээ л чихэнд чийртэй сонсогдоно.

 Хөл доор нэл шавар шавхай, жижигхэн горхи ч урсаж байх шиг. Эхлээд энэ ус чийг юу вэ гэж гайхаж байсан л да. Дараа нь тайлбарласнаар бол энэ гүнээс нэвчиж буй ус юм шиг байгаан.

 Энэ бол хананы бэхэлгээний анкор боолт харагдаж байна. Газар доор хөндлөн нэвтрэлт хийж буй хонгилийн бэхэлгээг бетон цутгаж хийдэг юм билээ. Асар их бетон орж байгаа яа тэхээр.

 Газар доор засварын цех, тоног төхөөрөмж угсрах воркшоп энэ тэр гээд яг л газар дээр байгаам шиг л ажил явагддаг.

 Хөндлөн нэвтрэлтийн хонгилийг дагаж 1-2км явсаны эцэст үзүүрт хүрж байна. Энд нэг өрмийн машин ажиллаж байна. Жумбо гэдэг байхаа. Хананд олон жижиг нүх өрөмдөж гаргаад тэр нүхэндээ тэсрэх бодис хийж тэслэх маягаар ханаа нурааж цаашаа явдаг (би нэлээн дээр явж байсан болохоор тайлбарлагчийнхаа ярьсныг бараг мартчихжээ сорри).

 Газрын гүнд улам л цаашлав. Хаагуур явж байгаагаа ч мэдэхгүй алхаад л байсан, алхаад л байсан. Азаар газар доор байсан нь яамай даа, төөрөөд алга болно гэхгүй хахаха.

 Газар доор явж байгаа тэрэг техник, суудлын хөнгөн тэрэгтэй хүртэл тааралдахаар их сонин юм билээ. Энэ харж байгаачлан анхны тусламжийн машин байна.

 Хонгилийн үзүүрт гэрэл харагдана гэдэг үг нэг иймэрхүү юмнаас л анх төрж гарсан болов уу :))

 Хонгилийн туршид хэдэн метр яваад ийм аюулгүйн булангууд байх юм билээ. Энэ нь хонгилийн хажуу хананд гаргасан бяцхан булан юмуу даа. Хэрэв хажуугаар машин өнгөрвөл ийшээ орж зам тавьж өгөх хэрэгтэй гэж ойлгосон.

 Газар доор хонгил ухаж байгаа юм чинь мэдээж шороо гарна кк, тэр шороог ингэж зөөж авчраад хөнөг руу хийж дээшээ гаргаад газар дээр овоолго үүсгэдэг юм билээ.

 Уурхайн гүнд байрлах пайзны самбар харагдаж байна энд. Ажилчин юмуу зочин юмуу хэн ч доошоо бууж ирсэн энд үнэмлэхээ өлгөх ёстой ингэснээр хэн хэн уурхайн гүнд байгааг харж болно. Үүнтэй төстэй самбар газар дээр бас байгаа. Тэнд доор түвшин болгонд ажиллаж буй уурхайчдын пайз өлгөөтэй байдаг. Мөн ингэснээр хэдэн хүн, хэдэн метрийн гүнд байгааг мэдэж байх боломжтой. Мэдээж бид нар ч гэсэн пайзаа өлгөөд бууж ирсэн. Ингээд уурхайчин болсон мин уу гэж хэхэхэ.

 Босоо амны 1300м түвшинд дурсгалын зураг татууллаа. Одоо хэн ч надтай намайг тэнд байгаагүй гэж маргахгүйэ гэж хэхэ. Газрын гадаргуугаас доош 1300м гүнд, далайн түвшингээс доош 135м гүнд аялсан минь энэ бөлгөө. Өөрийгөө далайн түвшингээс доош 135м гүнд орсон гэхэд итгэж чадахгүйнээ. Далай байсан бол яасан ч орж чадахгүй дээ.

Лондон 2012 - Олимпийн гэрэлт өдрүүд

Ер нь сэтгэлийн хөөрөлтэй эсвэл зүрхний өвчтэй хүмүүс олимп үзэхгүй байсан нь дээр юм шиг байна. Тамирчдыг дагаж догдлоод байхаар зүрх яаж тэсэх билээ дээ. Дээрээс нь хожвол нь баярлаж дагаж уйлаад, хожигдвол нь харуусаж дагаж уйлаад усан нүдэн болж гүйцэх юм шиг байна энэ өдрүүдэд.

Би үүнээс өмнө 2004 оны Афины олимп үзэж байсан юм байна. АНУ-н Майкл Фэлпсийн улаан фэн болж байлаа тэгэхэд ккк. Яаджийхад зуны амралтаар Балтиморт байсан болохоор ТВ-үүд нь ерөөсөө л өөрийн орны тамирчдыг үзүүлнэ.  Тэр олимпод Майкл Фэлпс од болж байлаа бас нэг Грекийн эмэгтэй гүйлтийн тамирчин од болж байсан санагдана. 2008 оны Бээжингийн олимпоос нэг ч тоглолт үзээгүй. Шведэд байсан, цагийн зөрүү, зав зай байхгүй гэх мэт шалтгаанаар үзэж чадаагүй юм. ФБ-д гэнэт Монголд байсан найзууд маань Бадар-Ууган, Түвшинбаяр гээд бичээд эхлэхээр нь яасан юм болоо гэж гайхаж байлаа шд ккк. Гэхдээ одоо эргээд бодохоор тэднийг алт авсныг нь бодохоор нулимс гарах гээд байдаг юм.

Энэ удаагийн олимпийг харин боломжийнхоо хэрээр үзэж байна. Үзэх боломжгүй явлаа гэхэд л social media site-yyдаар үзсэнээс ялгаагүй олоод мэдчихэж байна. Бас Лондон 2012 -н вэб хуудаснаас онлайн фоллоү-ап хийгээд явахад болжээнаа болжээн. Монголын тамирчдынхаа тоглолтыг анхааран үзэж байгаа. Өмнө нь жудо ер үзэж байгаагүй болохоор энэ хэдэн өдөр жудо барилдаан үзэх гэж гайхаал суугаад байна. Аягүй чанга дүрэм журамтай юм шиг байна хараад байхад. Хувцасаа ч янзалж болохгүй кк. Би ер нь бараг 3 хоног жудо үзэхдээ энэ спортыг сайн ойлгоогүй л явна. Гүүглээс хүртэл хайж, Википедиагаас асуусан. Яаж оноо өгөөд байгаа, яагаад торгоод байгаа гэх мэт юу ч ойлгохгүй байноо үнэнийг хэлэхэд :((. Гэхдээ элэг нэгт Монгол тамирчныхаа барилдахыг үзэж, дэмжиж, хамт догдолж байгаадаа баяртай байна.

Өчигдөр Ням-Очирийг Лондонгоос Монголын анхны медалыг авахад ямар их догдолов оо. Нүднээс нулимс гарчих гээл, гарчих гээл байсан. Өдөр бас байт харвааны Урантунгалаг эгчийг Англи, Америкийн 2 тамирчинг ялахад маш их баярласан. Даанч дараагийн учраагаар Солонгосын тамирчин дэлхийн аварга хүнтэй халз тулна гэсэн. Тэр нь өчигдөр багийн байт харваан дээр балайг нь авч байсан. Угаасаа Со нар их мундаг юм билээ. Уг нь энэ тулаанд ялвал шөвгийн наймд үлдэнэ гэсэн.

Эмэгтэй жудока Мөнхзаяа медалд тун дөхөж очоод алдчихсан. Тэхдээ муухай, 100% шударга шүүгдээгүй юм шиг байгаан. Би жудо юугаа ойлгох вэ, хүмүүс л тв-р тэгж яриад байсан. Одоо бокс, чөлөөт бөх, буудлагын төрлүүдэд өрсөлдөх тамирчдаа дэмжээд л сууж байна даа.

Сониноос олимп эхэлсэнээс хойш Twitter-тэй сайн найзлаад байгаа. Аль 2010 оны эхээр сонирхоод нээж байсан аккоунтаа бараг ашигладаггүй, ганц хоёр Турк, Англи жиргээчид дагадаг байсан юм. Баахан афоризм юмуу хошин жиргээчид дагаж, уйдсан үедээ уншиж цаг нөхцөөдөг тийм л орчин байсан юм даа.  Сүүлийн үед монгол жиргээчдээ дагаад байсан чинь их аятайхан юм байна. Улс оронд болж байгаа үйл явдалыг хармаандаа цаг алдалгүй хүлээж авч байна гэсэн үг ккк. Олимп эхэлсэн дараа Монгол тамирчид тоглох хуваарь авах, тоглолтыг нь үзэж чадахгүй бол шууд онлайнаар хожил хожигдолыг сонсох гэх мэт их тустай зүйл болоод байгаа.

За за одоо бичлэгээ дуусгахгүй бол яг үнэндээ би үүнийг өчигдөр бичиж эхлээд олимп үзэж сатаараад дуусгаж чадахгүй байгаа юм.

Хүн төрөлхтний эв нэгдлийн бэлэг тэмдэг болсон Олимпийн наадам гэдэг энэ үйл явдал үнэхээр гайхалтай сайхан үйл явдал юмаа. Дэлхийн олон орны тамирчид, лидерүүд, үзэгчид, хөгжөөн дэмжигчид нэг дор цуглаад, тамирчин нь ялахад хамтдаа баярлаж, ялагдахад хамтдаа уйлдаг, бөмбөрцгийн өнцөг булан бүрт суугаа сая сая үзэгчид амьсгаа даран нэгдэх ийм л өдрүүд зөвхөн олимпийн үеэр л тохиолдоно шүү дээ. Миний сэтгэл үнэхээр их хөдөлж байна. Энэ сайхан тэмцээнд Монголын маань 29 тамирчин оролцож, дэлхийн шилдгүүдтэй хүчээ үзэж, медал авч, спортын энэхүү өндөр тавцанд яахын аргагүй хүлээн зөвшөөрөгдөж байгааг үзэж суугаадаа өөрийгөө үнэхээр хувьтай хүн гэж бодож Монголоороо бахархаж байна. (одоо би уйлахнээ ккк).

Монгол төрийн наадам

Амралт маань яг наадмаар таарлаа. Энэ жил ер нь азтай байна. Шинэ жил, Цагаан сар гэх мэт бүх баяраар миний амралт таарч таарлаа. Уг нь наадмын тухай нээх боддоггүй л дээ. Тухайн өдөрөө явж байгаад тааралдсан юмаа үзчихээд л, тааралдахгүй бол үзье гэж хөөцөлдөхгүй явчихдаг хүн байгаа юм. Жоохон байхад наадмын үеэр хөдөө эмээ өвөө дээр амарч байж таардаг тэгээд том болоод ирсэн чинь гадаадад сурахаар яваад бараг наадам үзэж үзээгүй юм байна шүү. Харин энэ жил бүр зорьж явж хотын наадам үзье гэж бодлоо. Эмээ өвөө нар Төрийн наадам үзэх нь амьд явсаны хэрэг гэж ярьдаг билүү? Арай дэгсдүүлсэн байхаа ккк. Гэхдээ нэг тиймэрхүү утгатай үг байдаг л да...

За тэгээд эхлээд наадам үзнэ гэдэгт юу юу багтах вэ гэдгийг судалж гаргалаа л да. Хамгийн гол нь айраг, хуушуур, морь гурав юм шиг байна наадмын трэндийг ажиглахад. Наадмын эхний өдөр наадмын нээлт үзээгүй. Уг нь үзэх ёстой юмны нэг байсан юм шиг байгаан. Оронд нь би хотынхоо музэйнүүдийг үзсэн. Арван жилд байхдаа үзэж байсныг бодвол үзмэрүүд нь баяжсан байсан нь  тааламжтай санагдав. Үндэсний Түүхийн Музэй үзэж явж байхдаа бараг нүдний нулимс гарав ккк. Музэй хэсч дуусаад Сүхбаатарын талбай орж яг төв цэг дээр зогсож зургаа авхуулав. Эргэн тойрон өндөр орчин үейин барилгууд сүндэрлээд хотын төв талбай бас үзэмжтэй болсон байна лэ. Орой нь талбай дээр наадмын тоглолт үзэж, салют буудуулахыг харсан. Тоглолтын дуу жаахан бага байсан харин салют тун дажгүй шүү.

Хүй долоон худаг



Хоёрдох өдөр өглөө эртлэн Хүй Долоон худаг гэдэг газар руу соёолон насны морьны уралдаан үзэхээр явсан. Хотын бүх машин тийшээ цувж байгаа юм шиг санагдаж очсон хойно хотын бүх тэнд цугларсан юм шиг санагдав. Үзүүштэй л газар юм билээ. Үнэндээ тэндээс давхиж ирсэн морийг олж харж чадаагүйл дээ. Гэхдээ яахав манай аймгийн хоёр морь айрагдсан болохоор сэтгэл тун өндөр байсан. Тэнд нөгөө алдартай айраг, хуушуураа зооглосон шүү. Дараа нь өдөржин төв цэнгэлдэх хүрээлэнгээр тэнэж, юм сонирхсон шигээ, дүүгээ тоглуулсан шигээ, айраг ууж, хуушуур идсэн шигээ цагийг барав. 



7 сарын 13-нд талбай дээр боллсон Дээлтэй Монгол наадам сонирхлоо. Гоё үйл ажиллагаа болдог юм байна. Өмнөх жилүүдийнхийг интернэтээс үзээд нэг үзэх юмсан гэж бодож явсан юм. Наадмын өдрүүд нартай, бороотой сайхан өдрүүд байлаа. Говьд байсаар байгаад борооны мөрөөсөл болсон хүн хотод орж ирж борооны мөрөөслөө гүйцээв.

Нээрээ дэнж хотойтол наадна гэдэг үг чинь Хүй Долоон худагт л биелэлээ олох нь билээ шүү ккк.

Монгол төрийн наадам үзсэн минь энэ ажгуу.

Галбын говь – Агуйт уул

Ловончомбын агуй

Бидний хэдэн нөхөд энэ удаагийн аялалын маршрутаа өмнө зүгт зурлаа. Говьд ирж ажилласан 2 гаран жилийн хугацаанд энэ хавийн хамаг л дурсгалт, сонирхолт газруудыг аялаж дуусгасан гэхэд болно. Говьд үзэж харахаар сонин сайхан газрууд үнэхээр их байдаг юм байна. Дэмчогийн хийд, дэлхийн энергийн төв, Баяжихын агуй, Эхийн умай, Чингисийн уурганы нүх, Их булаг, Бага булаг, Мэлхий цохио, Эрээтийн хийд, Цагаан толгойн хийд, Динозаврын мөр, Гурван зээрдийн агуй, Ёлын ам гээд бүх газраар явж үзжээ. Миний тооцоолсноор бол очиж үзээгүй хоёр л газар үлдсэн байсны нэг нь Ловончомбын агуй (Мянган ламын агуй ч гэж хэлээд байдаг) гэдэг газар болно. Нөгөө нь Цогзолын хийд гэдэг газар бөгөөд тэнд бас Хөдөлдөг цохио гэж сонин тогтоцтой хад байдаг гэсэн. Түүнийг удахгүй үзнэ гэж найдаж байна. Харин энэ удаагийн аялал маань Галбын говийн үзэсгэлэнт газруудын нэг болох Агуйт уул буюу алдарт Ловончомбын агуй руу хийсэн аялал болно.

Ловончомбын агуй дотор

Агуйт уул нь Ханбогд сумын нутагт Монгол Улсын өмнөд хилийн бүсэд оршдог болохоор тийшээ явахын тулд хилийн заставт мэдэгдэж зөвшөөрөл авах ёстой байдаг юм байна. Харин бидний аялалын маршрутыг заставын 02 зохион байгуулж, хамт явсан болохоор бидэнд ямар ч асуудал тулгарсангүй. Бид эхлээд давхисаар Агуйт уул оров. Мөнх хөх тэнгэрийн дор нүд алдам уудам говийн цэлийсэн цэлгэр талд хараа бэлчээн байгалийн сайхныг шагшиж явцгаав. Агуйт уул хэмээх нь хангай нутагт бол намханд орох боловч говь нутагтаа л өндөр бор шаргал уул юм. Агуйт уулын бэлд эртний хийдийн туурь байдаг юм байна. Үүнийг Агуйтын хийд гэдэг байжээ. Ловончомбын агуйд хүрэхийн тулд уул өөдөө нэлээд авирсан. Тус агуй нь уулынхаа бараг оройд байдаг юм билээ. Манай хөтчийн хэлсэнээр бол энэ агуйд үүнээс гадна том жижиг зөндөө олон агуй байдаг гэсэн. Тийм болоод ч Агуйт уул гэдэг нэр авсан байх гэнэ. Агуй руу явах замыг чулуугаар жим өрж гаргажээ. Говьд дороо хавцалтай ууланд чулуун жимээр явж байна гэж хэлэхэд арай л бага хэтрүүлж хэлсэн хэрэг шүү ккк. Ловончомбын агуйн үүд нь Монгол гэрийн үүд хэртэй жижигхээн бөгөөд үүдний хэсэгт мөн л чулуугаар өрж талбай зассан байх юм. Дотор нь ороход яг л Гурван зээрдийн агуй шиг тас харанхуй болно. Гэхдээ Зээрдийн агуйг бодвол тоос нь арай бага юм билээ. Тааз нь нэлээд өндөр бөгөөд гялалзсан хар эсвэл цагаан өнгөтэй харагдсан. Дээврээс нь чулуун дусал унжиж байгаа юм шиг сонин харагддаг юм билээ. Мөн зарим хэсэгтээ чулуу нь яг давс шиг гялтганаж харагдсан тул давс юм болуу гэж сонирхож долоож хүртэл үзсэн шүү. Давс шиг амтагдаагүй тул болор юм байна гэж дүгнэлт хийн хэсэг бутархайг дурсгал болгож авсан. Гэтэл энэ нь давс ч бус, болор ч бус харин "цагаан өнгөтэй гантигжсан шохойн чулуу юм" гэж харьж ирсэн хойноо интернэтээс уншаад урам жоохон хугарсан даа. Гадаа бүгчим халуун байхад агуй дотроо сэрүүхэн таатай байсан тул зураг авч, хад цоорхой болгоныг нэгжиж нэлээд удаан байв. Тэндээс гараад уулын орой дээрх сэмжит хадыг үзсэн. Мөн аргалийн хэвтэр гэдэг жижиг боловч гүнзгийвтэр агуйг үзсэн. Дараа нь авч гарсан чихэр жимс зэрэг ойр зуурын хүнсээ идэж хэсэг сууж амраад аялалаа үргэлжлүүлэв.

Алсад Монгол-Хятадын хил

Өмнө нь би Гашуунсухайт боомт дээр ажиллаж байхдаа хилийн баганатай Монгол талаас нь ч, Хятад талаас нь ч тэр зургаа авхуулж байсан боловч яг тал дээр байгаа хилийн багана дээр очиж үзэх үнэхээр өөр мэдрэмж төрүүлдэг юм байна. 2002 онд шинэчлэн байрлуулсан гантиг чулуун багана, чулуугаар татсан хилийн шугам болон хэдхэн метрийн цаана харагдах БНХАУ-ын хилийн харуулын байр гээд нэг л сүрдмээр, догдлолтой байсан. Үнэхээр нөгөө торгон хил гэдэг шиг тусгаар тогтнол, эх орон, эрх чөлөө гэдэг зүйл маань алга дарам газраар л зурааслагдан тогтсон байдаг юм билээ. Хилийн боомт, хилийн бүсэд ажиллаад ирэхээр хүн өөрийн эрхгүй хилийн тухай, хилчдийн амьдралын тухай ойлголттой болж ирдэг юм байна. Тухлаг орон дээрээ, дулаахан хөнжил дотроо тайван нойрсох гэдгийн утга учрыг илүү сайн ойлгох ч шиг... Бид чинь эзгүй тал, эзэнгүй газар нутагт байгаа биш шүү дээ. Бид чинь халдашгүй дархан хилтэй, халдашгүй дархан хилээ мануулсан эрэлхэг хилчин хөвгүүдтэй билээ. Эрэлхэг хилчин хөвгүүд нь халуунд халж, хүйтэнд хөрж, өдөр шөнийг ялгалгүй, өргөсөн тангарагтаа үнэнчээр хилийн манаанд зогсдог болохоор л бид эх орондоо тайван амгалан амьдарч чадаж байгаа билээ. Энгийн даруухан хилчдийг бахархмаар, хүндэлмээр.

Миний хувьд энэ аялал маань байгалийн сайхныг үзэж бахдахаас илүүтэйгүүр эх орныхоо үнэ цэнийг ойлгосон, тэр мэдрэмжийг төрүүлсэн мартагдашгүй аялал болсон. Монголдоо ирсэнээс хойш эрх чөлөөтэй, хүний нутгийн дарамт гэсэн ойлголтгүй сайхан амьдарч байгаа боловч энэ эрх чөлөө маань харин үнэгүй зүйл биш юм шүү гэдгийг, эрх чөлөөний манаач үүнийг минь манаж байдаг юм шүү гэдгийг ойлгосон. Одоо би энэ үнэ цэнийг нутгийнхаа шороон дээр гишгэсэн мөр болгондоо, унтаад сэрсэн өглөө болгон мэдэрч, энэ үнэ цэнэд өөрийн хувь нэмрийг оруулахаар хичээж амьдрах болно.
---------

Өвлийн зугаалга



Бидний хэдэн нөхөд 2 долоо хоногт нэг олддог амралтын бүтэн сайн өдрийг зугаатай өнгөрүүлж байхын тулд ийш тийшээгээ янз бүрийн аялал зохион байгуулдаг болсоор удаж байгаа билээ. Энэ удаагийн ээлжит аялалаараа бид Өмнөговь аймгийн Ёлын ам руу явж мөсөн дээр нь тоглох зорилготойгоор сайт-аас 2 машин, 6 найз орой 5 цаг болж байхад хөдөллөө. Аймаг ортол саадгүй хурдан явсаар 9 цаг гээд аймаг ороод хоол идээд дараагийн хөтөлбөртөө оров. Хамгийн чухал хөтөлбөр юм шүү хэхэхэ. Аймагт шинээр нээгдсэн бололтой тун дажгүй тохилог караокэ орж шөнө болтол дуулж хөгжилдөв. Манай найз нар ч үнэхээр авъяастай залуус байна лээ. Микрофон булаацалдаад л дуулаад байсан хэхэхэ.

Маргааш өглөө нь аажуухан босоцгоогоод Даланзадгад буудлын Баянбүрд ресторан орж өглөөний цай уучихаад замдаа гарлаа. Аймгаас ангийн 2 охин бидний багт нэмэгдсэн нь манай аялалд өнгө, хөгжил нэмлээ. Бид эхлээд Ёлын ам орох төлөвлөгөөтэй гарсан боловч цас ихтэй зам хаагдсан байх магадлалтай тул түүний оронд арай ойрхон байх Мухар шивэртийн ам орохоор шийдлээ. Энэ өдөр цаг агаар үнэхээр гайхамшигтай, дулаахан бөгөөд нарлаг ямар гоё байсан гээч. Цэвэр агаар амьсгалж, наранд ээсэн шигээ алхахдаа үнэхээр аз жаргалтай байсан.

Мухар шивэртийн амны мухарт тулж очиход зуны улиралд ч мөс нь хайлаагүй хэвээр байдаг хүрхрээ нь маш том мөсөн оргилуур үүсгээд үнэхээрийн үзэсгэлэнтэй сайхан харагдаж байлаа. Бид мөсний ёроолд сууж зураг авхуулахаар шийдэн тийш зүтгэсэн боловч энэ нь амаргүй даваа болохыг төдхөн ойлгосон юм. Яагаад гэвэл мөс нь хальтираад дээр алхах байтугай мөлхөх ч төвөгтэй байв. Бид уварч цувран мөлхөж, хөхрөлдөж, хөхрөлдсөөр хамаг чадлаа барцгаан нэг нэгнийгээ татаж чангаан тэнд ойрд инээгээгүйгээр их инээсэн. Дөрвөн хөллөж мөлхсөөр мөсний ёроолд хүрээд суувуу үгүй юу хорон санаат зарим нөхөд буцааж түлхэн мөсний уруу гулсуулж орхино. Эргэж мөсний ёроолдоо хүрэх гэж бас л гүйнэ - унана, алхана - унана, мөлхөнө - гулсана. Цэвэр агаар, цас мөс, сайн нөхөд, амралт зугаалга ямар гоё байдгийг мэдэрч аз жаргалаар бялхан байлаа би.

Мухар шивэртийн аманд баахан тоглож инээлдэцгээсний дараа машин дээрээ очин хээрийн хүнсээ задлан идэж ууцгаагаад эргээд аймгийн зүг жолоо заллаа. Аймаг дээр ирээд бас ч үгүй ажил амжуулж нэг найзынхаа шүдийг эмчлүүлчихээд (манай найз шүдний эмч н' байсан юм хэхэхэ) буцах замдаа орцгоов.

Буцахдаа хэдүүл Цогтцэций сум ороод (аймгаас 100км) тэндээс ЭР-н засмал замаар ОТ орохоор (160км) аялалын маршрут зохиов. Гэтэл аймгаас гарахдаа жаахан будилсан бололтой 100 км явсан байтал Цогтцэций суманд ирдэггүйэ. Замд зөрсөн машинаас асуутал харин бид Цогтцэций сум руу биш аймгаас зүүн хойш зүгт 130 км-т хот явах зам дайрч гардаг Цогт-Овоо сум руу явж байгаа болж таарав. Эргэж 40 км орчим зам явж байж Цогтцэций явдаг замыг аваад 50 км яваад Тавантолгой тосгон орсон боловч нүүрсний олон уурхайн дунд замаа алдан бараг 1 цаг хэртэй төөрсөний эцэст Цогтцэций суманд очсон. Тэндээс засмал замаа аваад давхисаар байгаад ОТ орсон. Гэтэл бас болоогүйэ, яг ОТ орохын хойд дээр уулан дунд замаа алдаад бас замгүй баахан давхисан. ОТ-н гэрэл харагдаад байдаг очих замаа олохгүй жоохон будилсан. Гэхдээ эцсийн эцэст сайтдаа эсэн мэнд тоо толгой бүрэн хүрэлцэн ирэхэд бүгд замын алжаалдаа яадран дуу нь гарахгүй шахам болсон байсан хэхэхэ.

Энэ удаагийн аялал үнэхээр сайхан боллоо. Замын төгсгөлд жаахан төөрсөнийг эс тооцвол хэхэххэ.

ДЭЛГЭРМЄРЄН-ДУРЛАХГVЙГЭЭР VНСЭЛЦЬЕ

ХVРЭЭД НАДДАА ИРСЭН ЮМ БОЛОХООР ЧИНЬ ХVНИЙРХЭЖ ЕРДЄЄ ЧАДАХГVЙ ЮМХVCЭЛ СЭТГЭЛД МИНЬ ХVPCЭН ЮМ БОЛОХООР ЧИНЬ VГVЙСГЭЖ ЧАМАЙГАА БОЛОХVЙ ЮМХАЙРТАЙ ГЭДГЭЭ ЧАМДАА ХЭЛЬЕХАЛУУХАН ЗVРХЭЭ БИ ЧАМДАА ЗОРИУЛЬЯХАЙРТАЙ ГЭДГЭЭ ДАХИН ЧАМДАА ХЭЛЬЕ ЭЭ ЭЭДУРЛАХГVЙГЭЭР VНСЭЛЦЬЕ VНСЭЛЦЬЕХАЙРЫГ НАДДАА МЭДРVVЛСЭН ЮМ БОЛОХООР ЧИНЬ ХАН ХОРВООГ БИ VЗЭН ЯДААГVЙ ЮМХАЛУУН VНСЭЛТИЙГ МЭДЭРСЭН ЮМ БОЛОХООР ЧИНЬ ХАМААГVЙ ЭЭ ГЭЖ ХЭЛЖ ЗVРХЭЛЭХГVЙ ЭЭХАЙРТАЙ ГЭДГЭЭ ЧАМДАА ХЭЛЬЕХАЛУУХАН ЗVРХЭЭ БИ ЧАМДАА ЗОРИУЛЬЯХАЙРТАЙ ГЭДГЭЭ ДАХИН ЧАМДАА ХЭЛЬЕ ЭЭ ЭЭДУРЛАХГVЙГЭЭР VНСЭЛЦЬЕ VНСЭЛЦЬЕНVГЭЛГVЙ АРИУН ХАРАГДСАН ЮМ БОЛОХООР ЧИНЬ НVVГЭЭД ЯВЧИХАЖ ДААН Ч ЧАДАХГVЙ ЮМНЄМГЄН ЦЭНХЭР ГУНИГИЙН ТЭРТЭЭГЭЭС VPГЭЭД СУУХААР БИ VЛДСЭН ЮМХАЙРТАЙ ГЭДГЭЭ ЧАМДАА ХЭЛЬЕХАЛУУХАН ЗVРХЭЭ БИ ЧАМДАА ЗОРИУЛЬЯХАЙРТАЙ ГЭДГЭЭ ДАХИН ЧАМДАА ХЭЛЬЕ ЭЭ ЭЭДУРЛАХГVЙГЭЭР VНСЭЛЦЬЕ VНСЭЛЦЬЕ X2

Гурван Зээрдийн Агуй

2011.11.20

Гурван Зээрдийн агуй нь Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутагт Монгол-Хятадын хилийн зурваст нэлээд ойрхон оршдог сонин өвөрмөц агуй юм. Энэхүү агуй миний очиж үзэхийг хамгийн их хүссэн газруудын нэг билээ. Магадгүй сонин содон түүхтэй нь холбоотой байх. Үзүүрт нь үл хүрэх хонгил, явсаар байгаад Хятадын нутагт гарч ирдэг гэх мэт яриа ам дамжин яригдана. Зарим нэг орсон хүмүүс нь агуй дотор түнэр харанхуй ноёлох тул сайн чанарын гар чийдэн болон эргэж гарах замаа олоход туслах урт найдвартай олс авч явах хэрэгтэй гэж зөвлөнө. Уг нь өнгөрсөн зун 6 сарын 1-нд энд анх удаа ирсэн юм. Тэр үед бэлтгэл муутай буюу олс, гар чийдэнгүй явсан тул эрсдэл авч агуй руу орж зүрхлээгүй юм. Тэгээд ч агуй нь эгц доошоогоо чигтэй тул орох болон гарч ирэхэд олсгүйгээр үнэхээр боломжгүй юм билээ. Тэр үед агуйн аман дээр сууж зураг авхуулцгаан, эргэн тойрны байгалийн сайхныг бишрэн, дараагийн удаа бэлтгэлтэй ирж заавал дотогшоо орохоор болоод буцаж явсан билээ.

За ингээд удаан ярилцаж, олон хоног төлөвлөсний эцэст хэсэг нөхөд амралтын өдөр дулаан хувцас, уртхан олс, нэлээд олон гар чийдэн базааж аваад агуйн зүг хөдөлсөн юм. Агуйн аман дээрээс дотогш өнгийж харахад зориг мохоомоор харанхуй аймаар харагдавч бидний хэдэн нөхөд зорьсоноосоо шантарсангүй ээ :) Зугаалганд явсан гурван бүсгүй ч гэсэн эрчүүдээс дутуугүй зориг гарган агуйд орж чадсан шүү. Агуй нь дотороо тас харанхуй тул гар чийдэн үнэхээр их хэрэг болсон. Агуйн дотор хэлэхээргүй их шороотой байсан нь гайхшруулсан яагаад гэвэл бид агуй гэхээр л хад чулуу төсөөлдөг шүү дээ. Гэтэл Гурван зээрдийн агуй дотор газар нь цул шороотой бөгөөд хүний хөл хөдөлгөөнөөр шороо тоос дэгдэн амьсгалахад төвөгтэй байв. Дотороо төөрдөг байшин шиг л хонгилтой тул болгоомжтой бөгөөд нэг нэгнээсээ барьж, олсноосоо зүүгдэж л явахгүй бол төөрчихөөд гарах замаа олохгүй байж мэдэхээр л байв.

Агуйн гүн рүү олсныхоо үзүүрийг дуустал явсан. Харин цааш үргэлжлүүлэлгүй буцахаар шийдэв. Агуйд өмнө нь гал гарч байсан гэж уншсан юм байна... тийм болоод ч тэр уу дээвэр нь яг л нүүрс шиг тас хар байв. Дотор удаан байхад агаар давчдаж бас тоос ихтэй амьсгалахад хүндрэлтэй байсан тул хурдан шиг л гарахыг яаравчлав. Агуйн амсараар гарахаар цухуйж байхдаа бүгд л цээж дүүрэн амьсгаа авч ямар сайхан агаар вэ гэж дуу алдаж байв.

Уулан дээр алсыг ширтэн хэсэг хугацаа өнгөрөөсний дараагаар аялал үргэлжлэв. Нөмөр газарт суун авч гарсан хүнсээ идэн хээрийн зугаалга хийж суух үнэхээр сайхан байсан. Харих замд бид агуйд авирч, цэвэр агаарт цохиулж их л ядарсан хэрнээ нүд нь гэрэлтэж баяраар бялхсан хүмүүс байв.

Аз жаргалын зураг

Энэ зургийг харахаар үнэхээр өхөөрдөм хөөрхөн. Энэ хүүхдийн хацраас нь улаа бутраад, эрүүл жаргалтай царай гэрэлтэнэ. Хүүхдүүд гэдэг ийм хөөрхөн, цэвэр ариун, гэнэн цагаан, инээд хөөр, баяр баясал түгээсэн...

Энэ зургийг хаана, хэзээ, хэн авсаныг мэдэхгүйэ. Ноднин анх ажлын газрын хүн үзүүлж байсан. Өнөөдөр харин нэт-ээс олоод татаж авалгүй бас энд тавьж үүний тухай бичилгүй өнгөрч чадсангүй ккк.

Уйдсан үедээ...

Өчигдөр чамайг аз жаргалтай болгосон ямар нэг зүйл нэрлэ: ТТ-тэй утсаар ярьсан
Өнөө өглөө 08 цагт юу хийсэн бэ?: Ажил дээрээ ширээнийхээ ард сууж байсан
15 минутын өмнө юу хийсэн?: Утсаар ярьсан
Чангаар хэлсэн хамгийн сүүлийн үг: Би бас Галын сургалтанд суух юм байна шд
Хэн нэгэн чамд хэлсэн хамгийн сүүлийн үг: Галын сургалтанд суугаад ирлээ
Өнөөдөр юу юу уусан: Коффее
Хамгийн сүүлд юу идсэн: Самар, үзэм
Хамгийн сүүлд худалдаж авсан зүйл: Чипс, жүүс, самар, бохь
Гадаа хаалганы чинь өнгө: Цагаан
Яг одоо цаг агаар ямар байна: Нартай гэхдээ жавартай
Хамгийн гоё зайрмаг: Cornetto
Анхны харцаар дурлах гэдэгт итгэдэг үү: Тийм
Хар дарж зүүдэлдэг үү: Бараг үгүй
Ажилдаа дуртай юу: Ажилдаа сэтгэл хангалуун
Дуртай хувцаслалт: Чөлөөтэй, биед эвтэйхэн
Дуртай дуу одоогийн байдлаар: Жавхлан Хайрын гэгээн бороо
Яг одоо баруун тийш харвал юу харагдаж байна: Ширээ, цонх
Чамайг яг одоо юу аз жаргалтай болгож байна: ТТ-н тухай бодол
Үүний дараа чи юу хийх үү: Ажлынхаа ширээг цэгцэлнэ
Солгой юу баруун уу: Баруун
Одоо ааш зан хэр байна: Хэвийн, уйдсан
Дуртай чихэр: Haribo
Яг одоо өмссөн байгаа хувцас: Жинс, даавуун цамц, оrange fleece, оймс, гутал гэх мэт
Энэ зуны төлөвлөгөө: Шинэ төсөл дээр ажиллана, амралтаараа гэрээ засварлана, гэр бүлийнхээ бизнест тусална
Хэдэн дэртэй унтдаг вэ: Голдуу дэргүй унтдаг
Ямар нэгэн хөгжим дардаг уу: Үгүй
Тахиа юу эсвэл шар шувуу юу: Тахиа илүү амттай байхаа :0
Чиний хувьд хамгийн чухал зүйл: Зорьсондоо хүрэх
Гижигтэй юу: Хүзүүндээ
Хурхирдаг уу: Ядарсан үедээ
Орд: Ихэр
Цэвэрхэн эсвэл замбараагүй: Эмх цэгцтэй
Яг одоо юуг хамгийн ихээр хүсч байна: Амралт хурдан болоосой

Гарфилдын 10 дүрэм

Динозаврын мөр болон чулуужсан яс

Говь нутаг минь үнэхээр өргөн уудам, баян чинээлэг юмаа. Дэлхийд томоохон тооцогдох нүүрс, зэс-алтны ордоос гадна түүх соёл, археологийн үнэт олдворуудаар баян юм. Би саяхан болтол Говьд динозаврын мөр болон чулуужсан яс олдворууд олдсоныг мэдэхгүй л явлаа. Сонирхолтой нь тэр динозаврын мөртэй газар нь манай ахын нутагладаг газраас 25 орчим км-т, динозаврын чулуужсан яс 6-7 км-т л байдаг юм байна.

Эдгээр динозаврын мөр нь шаварлаг хөрсөн дээр тогтож үлдсэн бололтойм. Гэхдээ л хэн мэдлээ хэдэн сая жилийн өмнө энэ газар нутаг дээр алхалж явсан гэхээр л сонин сэтгэгдэл төрөх юм.


Хэсэг бөөн мөр тогтсон байгааг харж болно.

Зарим мөр нь их тод үлдсэн байна билээ.

Нутгийн хүмүүс энэ мөрийг тэмдэглэж чулуугаар хашсан байна.

Хамгийн үзүүштэй хэсэг бол энэ юм. Тодоос тод мөр, алхсан юм шиг гарсан байгаа нь үнэхээр сонирхолтой.

Хүмүүс эдгээр мөрийг ховхолж авах гэж оролдохдоо эвдэж гэмтээдэг нь үнэхээр харамсалтай. Үүнийг ховхолж аваад хаана аваачиж хэдэн төгрөг болгож зарах гэж байдийн бүү мэд :((

Яг энэ дор харагдаж байгаа энэхэн хэсэг газар л динозаврын мөр байдаг юм билээ.

Шувууны мөр шиг ч юм шиг сонин хэлбэртэй байгааз. Гэхдээ л кинонд гардаг динозаврын мөртэй ижилхэн байгаам даа хэхэх.

Говийн заган ой бас л үзүүштэй газрын нэг. Хүүхэд байхад загийн алим гээд жижиг ногоон жимсийг нь их иддэг байж билээ. Тэр нь голдуу өттэйг хэлэх үү, болгоомжтой идэхгүй бол өт зооглож орхино шүү дээ. Томчуул түүнийг бүү ид гэж хориглодог байсан. Гэхдээ нууцаар иднэ. Ядаж байхад тэр нь балтайг хэлэх үү, хэл ам бал болоод шууд баригдаж байгаам чинь хэхэхэ.

Динозаврын чулуужсан яс байна. Яагаад динозаврын яс гэж мэдээд байна вэ гэвэл орчин цагийн яс чулуужиж амждаггүй юм гэсээн. Тэгэхээр динозаврын яс байж таарна хэхэхэ.

Монголд олдсон динозаврын томоохон олдворуудын нэг нь яг энэ газраас олдсон юм гэсэн.

Газар сайн хараад явах юм бол чулуужсан яс жижиг жижиг зөндөө байдаг юм билээ. Сайн харахгүй л бол цагаан чулуунаас ялгарахгүй. Археологич мэргэжилтэй дүүтэйгээ явсан тул манай дүү хэдэн гоё яс олж өгсөн. Түүнээсээ ганц нэгийг хамт ажилладаг гадаад хүндээ дурсгал болгож өгсөн чинь чи надад аймаар үнэтэй бэлэг өглөө гээл баярлаад байсан.

Ийм сонин хэлбэртэй шаварлаг зүйлс байх юм билээ. Аквариум дотор хийвэл загас зугаацаж тоглоод гоё юм болуу гэж харж байлаа.

За миний нэгэн сонирхолтой газраар аялсан түүх энэ болой. Монголын маань уудам нутгийн үнэт өв хөрөнгө болсон энэ газрыг хайрлаж хамгаалалтанд авахгүй бол ховдог сэтгэлтнүүд сүйтгэж хаях вий дээ гэхээс харамсах юм.

Хөдөө өнгөрүүлсэн 10 хоног

Манай ажил чинь их аятайхан, 2 сар гаран ажиллаад 2 долоо хоног амардаг юм байгаам. Өмнөх амралтаар ч яахуу аав ээжийн гэрт очиж эрхэлж хэвтсээр байгаад ирсэн. Харин энэ амралтаа хаана яаж өнгөрөөх вэ гэж бодож байтал хөдөө байдаг ах маань амралтаараа ирээрэй гэхээр нь хөдөө очиж 3 хононо, бараг ороод гарна гэсэн хүн маань юу байхав сэтгэл урваад бүх амралтаа л тэнд өнгөрүүлчихлээ. Утас шөрмөс хангинахгүй чих амар хэд хонох чинь ямар аятайхан юм бэ. Орчлонгоос тасархай нүдэн балай, чихэн дүлий амарсан гэж хэлэхгүй л дээ. Орчин үеийн хөдөө чинь гоё болсон юм билээ шд гэсэн хэхэхэ. Ямартаа ч гэрэл тогтой, телевиз радио, гар утас, кабел тв гээл юм юм байнаа. Нарны зайгаар цэнэглэгддэг цахилгаан үүсгүүртэй. Оройдоо гэрэл асаана, телевиз үзнэ. Тоононоосоо гар утсаа дүүжлээд сүлжээ барина. Тэгээд хамгийн инээдтэй нь утсаар холбоо барьдаг хүмүүс нь тав арван км зайд байгаа саахалт айлынхан байх хэхэх. Жишээ нь өглөө саахалт айлын ах утсаар яриад танай ингэ чинь тийшээ явчихлаа, ботго алдуурсан дагаад явж байна гэх юм. Мөн сая танайд мотоциклтой хэн ирэв, чи хойшоо давхиж байсан хаа хүрэв, зурагтаар монгол кино гарч байна үзэж байна уу энэ тэр гэсэн л юм ярина. Дэндүү хялбар, гоё ч юм шиг. Бидний хувьд бол гар утас заримдаа бөөн дарамт аваад шидчихмээр ч шиг гэсэн зайлшгүй шаардлагатай. Тэгээд бид яг гар утсаараа л амьдралаас дүүжлээтэй юм шиг...

За тэгээд 10 хоног ``амардаг`` хүн болсон чинь юу байх вэ хэхэх ёстой л борви бохис хийхгүй ажиллана гэдэг нь боллоо доо. Манай бэр эгч намайг ирсэн дараахан сумын төв яваад би ахтайгаа болон айлын 2 хүнтэй гэр даргалж үлдлээ л дээ. Гэтэл гэрийн ажил гэдэг чинь, Бурхан минь, ямар их ажил байдаг юм бэ. Өглөөнөөс орой болтол л зуухны амнаас алхам хөндийрсөнгүй. Цай чанаад, хоол хийгээд, унд чанаад, айраг буцалгаад, сүү хөөрүүлээд гэх мэт гал тогооны ажил тасрахгүй юмаа. Тэгээд ядаж байхад аяга шанага, сав суулга угаасаар байтал өдөр өнгөрнө. Гүйэ нэг хэдэн аягыг цай уугаад л угаах юм, хоол идээд л угаах юм, айраг уугаад л угаах юм, сүү уугаад л угаах юм. Тэр ч яахав бүр тогоог угаасаар байтал цоорчихвий дээ гэж санаа зовсон шүү. За тэгээд хоол цай, аяга шанаганы ажлаас түр зур хөндийрлөө гэтэл л гадаа гарч түлээ бэлдэх, аргал түүх, ямаа саах, ботго уях, ингэ саах, ааруул хурууд хийх гээд л дундаршгүй их ажил хүлээж байдийм байна. Бэр эгчийг явсан эхний өдөр би лав аймаар ядарсан байсан, шөнө орондоо ортол нуруу өвдөөд байгаам чинь хэхэхэ. Хэд хоногийн дараанаас л харин овоо ажилдаа дасч бас хааяадаа зурагт харах эсвэл хажуулах зав гаргадаг болсон шүү. Оройдоо ингэ ботгоны ажил дуусч, сүүгээ хөөрүүлсэн дарааагаа нэг гэртээ бөөгнөрч суугаад зурагтаар кино үзнээ. Намайг очсон дараахан Амарсайхан ахын ``Тусгай Салаа`` ОАК гарч эхэлсэн. Хөдөөнийхөн Тусгай Салааны улаан фенүүд болсон. Орой кино гарах цагийг тэсэн ядан хүлээж байгаам чинь. Яджийхад яасан ч орой гардийм тэр нь. Орой нь киногоо үзээд маргааш нь бараг өдөржин түүнийгээ ярина. Зочин ирвэл Тусгай Салаа үзэж байгаа юу гээл ярина, саахалт айлынхан утсаар Тусгай Салааны тухай ярина. Дэндэвийг их ярина даа харин. Хөдөөнийх болхоор элгэмсэг санагддаг байх. Тусгай Салааг бараг Дэндэв гээд нэрлэчихсэн хоорондоо Дэндэв үзсэн үү гэж ярина шүү дээ хэхэх.

Хөдөөгийн эгэл даруу амьдрал... заримдаа атаархмаар ч шиг. Бүх чимээ шуугиан, бохирдол, стрессээс хол ингээд амьдрах юмсан ч гэж бодогдох шиг. Хөдөөний хүмүүс яагаад тийм тайван сайхан, дөлгөөхөн хүмүүс байдаг юм одоо л ойлгож байх шиг. Ёстой л эгэл жирийн, даруухан бас завгүй амьдрал.

Бүх амралтаа борви бохис хийхгүй ажиллаж өнгөрүүлсэн бас биш шүү хэхэх. Манай ахынхаас 50км-т байдаг Дорноговь болон Өмнөговь аймгийн зааг дээр байх Өлгий хийдийн 20 жилийн ойн наадамд явсан. Бас тэр хавьд байдаг динозаврын мөр болон динозаврын яс гэх мэт сонирхолтой газруудаар яваад амжсан шүү. Энэ тухай тусад нь дараагийн бичлэгт бичнэ.